Facebook Twitter

Stichting Erfgoed Nederlandse Biercultuur

Historie in vogelvlucht

De betekenis van bier in de Nederlandse geschiedenis is niet te overschatten. De bierconsumptie lag tot in de 17e eeuw zo'n vijf keer hoger dan tegenwoordig. Bier vormde voor de gehele bevolking, ook kinderen, een belangrijk deel van het dagelijks rantsoen. Dat er zoveel bier gedronken werd omdat water onbetrouwbaar was is een fabel. Op enkele steden na was de waterkwaliteit in het algemeen voldoende en het werd dan ook zeker gedronken. Bier werd vooral gedronken omdat het voedzaam was, maar ook gewoon lekkerder.  En veel keuze uit andere dranken had men nog niet. Ook in economisch en cultureel opzicht was bier lange tijd een dominante factor. Tot halverwege de 17e eeuw was bier de nationale volksdrank. Hierna zien we tot twee keer een periode van ernstig verval, gevolgd door een opzienbarende wederopstanding. De laatste opleving is nog niet zo heel lang geleden ingezet, en momenteel zitten we daar midden in!

De historische betekenis van bier mag ook afgeleid worden uit de wetenschap dat het al bekend is zo lang de mens het schrift beheerst. Daarom weten we dat het al gedronken werd in Mesopotamië, zo'n 5000 jaar geleden. Vanuit die streken moet het bierbrouwen langzaam naar onze contreien zijn gemigreerd. Zie ook Begin.

Bierbrouwerijen bevonden zich vanaf de Middeleeuwen vooral in de steden, waar de gilden het alleenrecht om te brouwen afdwongen. Niet in alle landstreken slaagden de stedelijke brouwers daar even goed in, met name in het zuiden bleven de dorpsbrouwerijen belangrijk. Een aantal steden, zoals Gouda, Delft, Haarlem en Amersfoort, legden zich toe op de export en telden in hun glorietijd tegen de 100 of zelfs 200 (kleine) brouwerijen. Voor een gemiddelde grote stad was een bestand van enkele tientallen brouwerijen overigens normaal; Maastricht telde nog lang meer dan 100 brouwerijen; economisch was de brouwnijverheid van groot belang, de bieraccijnzen zorgden voor het leeuwendeel van de stedelijke inkomsten. Zie hiervoor Middeleeuwen.

Eind 16e eeuw ontworstelden de brouwers zich aan de Middeleeuwse voorschriften en kwamen de brouwerijen tot grote bloei. De brouwerijen namen wel in aantal af, maar dat had vooral met schaalvergroting te maken. De brouwerij werd als autonome industrie eindelijk volwassen en de Gouden Eeuw was ook voor de brouwnijverheid een bloeitijd. Zie verder Bloeitijd.

In de 18e eeuw daalde het bierverbruik dramatisch door de opkomst van nieuwe dranken als koffie, thee, cacao en jenever. Ook het aantal bierbrouwerijen daalde spectaculair; alleen de sterkste bleven over en behoorden niettemin nog steeds tot de grotere bedrijven in de steden. Meer in Verval.

De tweede helft van de 19e eeuw bracht grote veranderingen in de brouwnijverheid. De ambachtelijke brouwerijen werden verdreven door industriële ondernemingen. Een nieuw soort bier - het zogenaamde 'Beijersch', waartoe we ook het Pilsener bier rekenen - veroverde de markt. Deze ontwikkeling betekende niet alleen de doodsteek voor de traditionele bierbrouwerijen, maar ook voor de meeste traditionele biertypen.
Bier werd weer populair, maar de schaalvergroting die de industriële brouwerij met zich meebracht had een vergaande concentratie van de productie tot gevolg. Hierdoor nam het aantal brouwerijen in Nederland snel af. De concentratie van de bierproductie zette na de oorlog door en rond 1980 bereikte de Nederlandse biercultuur een dieptepunt. Van de 500 brouwerijen die ons land rond 1900 nog telde, waren er nog zestien over, verdeeld over twintig locaties. Het bieraanbod was vrijwel geheel beperkt tot pils. Meer hierover in Nieuw bier.

Hierna deed zich in twee golven een opmerkelijke revival voor, die zich in de jaren 1970 voor het eerst manifesteerde, en in het laatste decennium in een enorme versnelling is geraakt. Menigeen spreekt zelfs van een 'hype'. Blijvend of niet, feit is dat we nu een springlevende biercultuur kennen. Dat uit zich niet alleen in de enorme keuze aan bieren en de opkomst van nieuwe, ambachtelijke brouwerijen, maar ook in het grote aanbod van biercafé's, festivals, proeverijen, verzamelclubs en biertoerisme. En natuurlijk in speciale websites en een snel groeiende belangstelling voor bierhistorie en -literatuur! Zie Revival.

1.0 Gambrinus
Gambrinus

© 2018 Stichting Erfgoed Nederlandse Biercultuur