Facebook Twitter

Stichting Erfgoed Nederlandse Biercultuur

Begin

Het wordt vandaag de dag wel eens vergeten, maar bier is een van de eerste verworvenheden van de menselijke beschaving. De 'ontdekking' van het bier zoals wij dat tegenwoordig nog kennen - dus op basis van graan1 - wordt toegeschreven aan de Sumeriërs, die zo'n 5500 jaar geleden leefden in Mesopotamië, aan de boorden van de Eufraat en de Tigris. De Sumeriërs waren een van de eerste volken die zich hadden bekwaamd in de graanteelt. De graancultuur stelde de mens in staat zijn nomadenbestaan op te geven en zich met een grote groep blijvend op één plaats te vestigen. De Sumeriërs vormden een van de eerste 'sedentaire' beschavingen, waarin ook de eerste steden ontstonden. En waar dus ook het eerste bier vloeide2.

Vloeibaar brood

Granen vormen nog altijd de belangrijkste grondstof voor bier. Deze bevatten voedzame stoffen en suikers, die door gisting worden omgezet in alcohol. Men neemt aan dat het eerste bier per ongeluk is ontstaan, door nat geworden brood of graan dat is gaan ontkiemen en gisten. De Sumeriërs noemden het 'vloeibaar brood'. Ze zullen er al snel achter zijn gekomen dat het korenvocht goed te drinken was en dat het bovendien een lichte roes teweegbracht. Vervolgens is men dit proces gaan sturen, waarbij men kruiden toevoegde om de smaak en de houdbaarheid te vergroten. Het oerbier werd inderdaad gemaakt van brood, nog niet van granen. 

Bier is na water de oudste volksdrank ter wereld. Ten tijde van koning Hamurabi van Babylonië moet het bierbrouwen al een grote vlucht hebben genomen. In Parijs bevindt zich in het Louvre een zuil uit 1700 vóór Christus met wetteksten over bierbereiding. Blijkbaar was bier toen al zo belangrijk dat er voorschriften nodig waren met betrekking tot de bereiding, een soort Babylonisch 'Reinheitsgebot'. Ook zijn er vele kleitabletten gevonden die met de bierhandel te maken hadden.

Egypte

Vanuit het tweestromenland heeft de techniek van het bierbrouwen zich verspreid in de richting van Afrika en Europa. Er bestaan Egyptische hiëroglyfen, waarop het volledige brouwproces is afgebeeld. In de landen rond de Middellandse Zee is men later steeds meer overgegaan op de druiventeelt en is men wijn gaan drinken. De Egyptenaren dronken naast bier al veel wijn. De Grieken en de Romeinen waren echte wijndrinkers. Uit nagelaten geschriften kunnen we opmaken dat in het oude Rome geen bier werd gedronken. Uit Romeinse verslagen blijkt dat men het bier dat de Germanen en de Galliërs dronken, nauwelijks kende. De Romeinen noemden deze drank 'cervisia', wat vrij vertaald 'kracht uit koren' betekent. We vinden dit onder andere terug in het Spaanse woord voor bier: 'cerveza'. Waar het woord bier (bier, beer, bière, birra) vandaan komt, is onzeker. De meest gehoorde verklaring is dat het afkomstig is van het Latijnse 'bibere', wat drinken betekent. Als het inderdaad zo is dat 'bier' of 'drinken' in feite hetzelfde was, dan onderstreept dat alleen maar wat bier als volksdrank betekende.

2.0 Brouwster in Egypte
Sculptuur van een bierbereidende Egyptische dienares uit ongeveer 2465 - 2323 voor Christus.

Nederland

We mogen dus aannemen dat ook in onze contreien rond het begin van de jaartelling al bier werd gebrouwen. Dit was in de primitieve agrarische samenleving vooral een huishoudelijke activiteit: men brouwde voor eigen gebruik en het waren vooral vrouwen die brouwden. Gespecialiseerde brouwers, die in speciaal daartoe ingerichte ruimtes bier maakten, verschenen voor het eerst in de vroege Middeleeuwen in kloosters en aan de hoven van de Frankische en Germaanse vorsten. In het Zwitserse St. Gallen is een plattegrond bewaard gebleven van een kloosterbrouwerij uit 830, die was verdeeld over drie kleine gebouwen.
In de kloosters was meestal één bepaalde monnik, de ciseratore, die zich met bierbrouwen bezighield. Monniken, die veel kennis hadden van planten en kruiden, hebben veel bijgedragen aan de verbetering van de kwaliteit van het bier. Waarschijnlijk zijn het ook monniken geweest die voor het eerst hop in het bier verwerkten, waardoor het bier langer houdbaar bleef en zijn karakteristieke bittere smaak kreeg. Daarvoor werd bier gebrouwen met gruit, een kruidenmengsel. Met name de Noord-Duitse brouwerijen wisten rond de 13e eeuw met hun hoppenbier Europa te veroveren.

Lees verder

1 De Chinezen en de Inca's brouwden bier op basis van respectievelijk rijst en mais.
2 Voor een uitgebreider overzicht van de vroege historie zie o.a. Hallema en Emmens 1968 en Kistemaker en Vilsteren 1994.

© 2018 Stichting Erfgoed Nederlandse Biercultuur